De Ploeg

Socialisme

De Coöperatieve Productie- en Verbruikersvereniging de Ploeg werd opgericht in 1923, oorspronkelijk als landbouw- coöperatie, die geÏnspireerd was door socialistische en sociaal-anarchistische idealen, verwant aan die van Frederik van Eeden. Een van de oprichters was Willem van Malsen, die in 1918 bij Philips was ontslagen, nadat hij in de kantine het christelijk-sociale blad Opwaarts waagde te verspreiden.

Een ander was Carl Hijner, zoon van kunstschilder Arend Hijner. Deze had te Best 25 ha heide geërfd en door schenkingen groeide het bezit uit tot 143 ha. De eerste groep pioniers bestond uit 9 mensen. In 1927 werd het geheel gecompleteerd met een rode drukkerij, die het Revolutionair Maandblad De Typhoon uitgaf voor Zuid-Nederland en Vlaanderen. Willem van Malsen trok in 1921 naar Bergeijk om daar een vegetarisch herstellingsoord te beginnen. De landbouwcommune in Best heeft het nog uitgehouden tot 1930, na de nodige incidenten te hebben meegemaakt.

Weverij de Ploeg

In Bergeijk werd dan uiteindelijk in 1923 een weverij gestart, Weverij de Ploeg geheten, en men begon met de productie van handdoeken. Het bedrijf maakte later vooral decoratieve stoffen, vooral gordijn- en meubelstoffen, die als Ploegstoffen zeer bekend werden. Mede vanwege een gewenste uitbreiding, werd besloten tot een nieuw pand.

Mien Ruys raakte in de jaren vijftig betrokken bij de Nederlandse kunstbeweging De Stijl. Eén van de belangrijkste leden van De Stijl, meubelontwerper en architect Gerrit Rietveld, was door De Ploeg gevraagd om de nieuwe fabriek in Bergeijk te bouwen. Mien Ruys werd gevraagd om de tuin te ontwerpen. Rietveld wilde de fabriek aanvankelijk midden op de beschikbare lap grond bouwen. Ruys wist hem op andere gedachten te brengen. Ze zei: ,,Dat is het domste wat je kunt doen. De beste plek moet je juist leeg laten, anders ben je hem kwijt’’. Na de nodige besprekingen ving de ontwerp- en bouwfase aan en werd De Ploeg in 1958 in gebruik genomen. Het gebouw heeft gebogen betonnen sheddaken, wat een bijzonderheid is. De westgevel heeft een zaagtandvorm. De glazen puien zijn georiënteerd op het noorden en zuiden.

Ruys zei tegen Rietveld: Dat is het domste wat je kunt doen

De fabriek verrees achterin het terrein. Ruys tekende een park dat aansloot bij de visie van De Stijl, met strakke lijnen en geometrische vlakverdelingen. Het gebouw en park vormen een architectonische eenheid. Tuinarchitect Mien Ruys, veruit de belangrijkste tuinarchitect van de vorige eeuw, was tevens betrokken bij plantsoenen en tuinen in Bergeijk. Behalve de fabriek ontwierp Rietveld, internationaal geroemd en een kunstenaar die groter bleek te zijn dan zijn tijd, voor onze Brabantse gemeente twee woningen, een klok en een bushalte.

Gebouw en park vormen een architectonische eenheid

Na een periode van neergang, waarin de fabriek steeds bedrijfsmatiger en zakelijker ging functioneren, werd Weverij de Ploeg in 2007 gesloten. De productie werd overgebracht naar Gerns & Gahler in Duitsland, en 29 werknemers moesten meeverhuizen of werden ontslagen, terwijl 23 medewerkers werden overgeplaatst naar de Artex-fabrieken van Hunter Douglas te Aarle-Rixtel. Artex maakt raambekledingen zoals rolgordijnen. De Ploeg werd daarmee tot een Artex-merk.

Rietveld & Ruys Jaar

Het fabrieksgebouw en de bijbehorende tuin bleven behouden. Het gebouw werd verkocht aan de Eindhovense woningcorporatie Wooninc. In 2008 waren Rietveld en Ruys 50 jaar in Bergeijk en 2008 werd uitgeroepen tot het 'Rietveld & Ruys Jaar'. Middels een scala aan activiteiten werd het erfgoed in onder de aandacht van een breed publiek gebracht en ruimte gegeven aan beeldende kunst. De tentoonstelling 'Kunst in Park & Fabriek' was een belangrijke expositie. Deze groots opgezette tentoonstelling van beeldende kunst was een echte publiekstrekker met zo'n 1000 bezoekers per week.

Bruns

Rijksmonument De Ploeg werd vanaf eind 2016 de nieuwe bedrijfslocatie van Bruns BV. Een vierpartijen overeenkomst tussen Bruns, Woningcorporatie Wooninc. uit Eindhoven, gemeente Bergeijk en Provincie Noord-Brabant heeft de toekomst van de voormalige weverijfabriek bezegeld. Door de overname is de functie als fabriek weer in ere hersteld. Waar jarenlang de befaamde Ploegstoffen werden geproduceerd, worden tegenwoordig tentoonstellingen en hightech exhibits voor musea, science centra en informatie- en bezoekerscentra ontwikkeld.

Begonnen als specialist in maquettebouw is Bruns de laatste decennia onder leiding van algemeen directeur Jan Burgmans uitgegroeid tot een sterk familiebedrijf met een toonaangevende positie in Nederland en België. Mondiaal behoort het bedrijf tot de top vijf van tentoonstelling ontwikkelaars en producenten. Zie ook de website van Bruns over De Ploeg en bovenstaande video.

Monument

In 2010 heeft de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Weverij de Ploeg en het omliggende groene Ploegpark aangewezen als rijksmonument.

Dat was eigenlijk geen verrassing daar in 2007 het door Rietveld ontworpen fabrieksgebouw al op een shortlist van honderd topmonumenten uit de periode 1940-1958 was vermeld. De aanwijzing als rijksmonument betekent dat het gebouw beter beschermd is. Het gebouw kan derhalve niet zomaar worden gesloopt of verbouwd en er kan mogelijk een beroep op subsidie worden gedaan voor bijvoorbeeld restauratiewerk.

Stichting

Stichting Rietveld & Ruys heeft tijdens 6 jaar beheer van Rijksmonument De Ploeg, dit industriële icoon in Bergeijk in de kijker gezet.

Zij heeft De Ploeg op een bijzondere wijze onder de aandacht gebracht van Bergeijk, Brabant en ver daarbuiten, middels het organiseren van uiteenlopende activiteiten als exposities, rondleidingen, concerten, lezingen, films en het mogelijk te maken voor kunstenaars om te werken en exposeren. Hierdoor zijn veel mensen enthousiast gemaakt voor de nalatenschap van architect Gerrit Rietveld en landschapsarchitecte Mien Ruys.